---
title: "Bâz-geşt"
url: "https://www.naksibend.com/sozluk/baz-gest"
type: "sözlük-terimi"
description: "Zikir sırasında kelime-i tevhidin ardından “İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî” diyerek niyeti Hakk’a döndürmek; kelimât-ı kudsiyyenin altıncı esası."
---

# Bâz-geşt nedir?

Arapça: بازگشت
Transliterasyon: bāz-gasht
İngilizce: returning (to God in intention)

Zikir sırasında kelime-i tevhidin ardından “İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî” diyerek niyeti Hakk’a döndürmek; kelimât-ı kudsiyyenin altıncı esası.

## Anlamı

Bâz-geşt, Farsça “geri dönüş” demektir. Nakşibendiyye’nin altıncı esası olarak zikreden sâlikin, kelime-i tevhidden sonra içinden “İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî” (Allahım, maksadım sensin, istediğim senin rızandır) cümlesini söylemesini ifade eder. Bu cümleyle sâlik, yöneldiği şeyin zikredilen olduğunu tazeler.

## Nakşibendiyye’de

Hamid Algar’ın aktardığı tanımda bâz-geşt, zikir yaparken kelime-i tevhidin ardından bu cümlenin tekrarlanmasıdır. Necdet Tosun esası daha ayrıntılı anlatır: nefes tutularak yapılan kelime-i tevhid zikrinde, nefes salınırken bu cümle söylenir. Nefy ü isbât zikrinde tevhid genelde üç aşamada okunur; “lâ” derken tutulan nefes göbek altından başa çekilir, “ilâhe” derken sağ omza indirilir, “illallah” derken göğsün solundaki kalbe vurulur. Bâz-geşt bu sürecin kapanışıdır.

Esasın işlevi, zikrin bir alışkanlığa ya da bir hâl arayışına dönüşmesini önlemektir. Sâlik zikirden lezzet, keşif ya da makam beklentisine kapılabilir. Bâz-geşt cümlesi, maksadın yalnız Allah ve O’nun rızası olduğunu her zikir dizisinin sonunda yeniden hatırlatır. Hamid Algar, Bahâeddin Nakşibend’in kerametlerin fazla bir değer taşımadığı kanaatinde olduğunu ve bir silsileye bağlanmanın tek başına bir şey ifade etmeyeceğini söylediğini aktarır; esasın vurguladığı niyet sadeliği bu tavırla uyumludur. Bu yönüyle nigâh-dâşt (kalbi yabancı düşüncelerden korumak) esasıyla birlikte uygulanır.

## Kaynaklarda

Esas, Gucdüvânî’ye nisbet edilen sekiz ilkenin altıncısıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde “Bâzgeşt” başlığı “Hâcegân” maddesine yönlendirir; tarif “Hâcegân” ve “Nakşibendiyye” maddelerinde geçer. Hamid Algar sekiz ilkenin tarifinde kaynak olarak Fahreddin Safî’nin Reşehât’ını (Taşkent 1911, s. 20-28) gösterir.

## Köken

Farsça bâz (geri, yeniden) + geşt (geşten “dönmek” fiilinin geçmiş kökü).