---
title: "Hûş der-dem"
url: "https://www.naksibend.com/sozluk/hus-der-dem"
type: "sözlük-terimi"
description: "Sâlikin aldığı ve verdiği her nefeste gafletten uzak durup Hakk’ı unutmaması; Nakşibendiyye’nin kelimât-ı kudsiyye denilen on bir esasının ilki."
---

# Hûş der-dem nedir?

Arapça: هوش در دم
Transliterasyon: hūsh dar dam
İngilizce: awareness in every breath

Sâlikin aldığı ve verdiği her nefeste gafletten uzak durup Hakk’ı unutmaması; Nakşibendiyye’nin kelimât-ı kudsiyye denilen on bir esasının ilki.

## Anlamı

Hûş der-dem, Hâcegân ve Nakşibendiyye geleneğinde müridin günlük hayatta ve zikir sırasında gözettiği on bir esasın ilkidir. Terim, sâlikin nefes alıp verirken şuurlu kalması, hiçbir nefesi gaflet içinde geçirmemesi ve her nefeste Hakk’ı hatırlaması anlamına gelir. Hamid Algar’ın aktardığı tanımda dervişin aldığı her nefeste gafletten kaçınması ve Hakk’ı unutmaması öne çıkar; Necdet Tosun aynı esası “her nefes alışverişte bilinçli olmak” diye özetler.

## Nakşibendiyye’de

Esas, Abdülhâlik-ı Gucdüvânî’ye nisbet edilen sekiz ilkenin başında yer alır. Bu sekiz ilkenin ortak hedefi, sekizincisi olan yâd-dâşt, yani Hak’tan daima haberdar olma hâlidir. Hûş der-dem bu hedefe nefes üzerinden yaklaşır: zaman nefeslerle ölçülür, her nefes ya huzur ya gaflet içinde geçer. Vukūf-ı zamânî esasında da sâlikin nefesinin Hak ile huzur hâlinde mi, gaflet içinde mi geçtiğine vâkıf olması istenir; Reşehât’a dayanan anlatıma göre nefese vâkıf olmayan sâlik huzur ile gafleti ayırt edemez. Bu iki esas birbirini tamamlar.

Nakşibendî zikrinin hafî karakteri bu esasla yakından ilişkilidir. Zikir sesle ve toplulukla sınırlı kalmayıp nefesle birlikte sürdürüldüğünden, sâlikin çarşıda, işte, yolda da zikirden ayrılmaması beklenir. Halvet der-encümen esası bu hâlin toplum içindeki görünümünü anlatır.

## Kaynaklarda

Kelimât-ı kudsiyyenin sayımı ve tanımları Fahreddin Safî’nin Reşehât-ı ‘Aynü’l-hayât’ı başta olmak üzere Nakşibendî tabakat ve âdâb kitaplarına dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde esas, “Hâcegân” ve “Nakşibendiyye” maddelerinde ele alınır; müstakil “Hûş der-dem” başlığı bu maddelere yönlendirir.

## Köken

Farsça hûş (akıl, şuur, uyanıklık) + der (içinde) + dem (nefes, an). “Her nefeste uyanık olmak.”