Letâif

Anlamı

Letâif, “latife” kelimesinin çoğuludur; latife, duyularla kavranamayan ince ve mânevî öz demektir. Tasavvufta insanın mânevî idrak merkezlerini ifade eder. Nakşibendiyye’de en çok bilinen sayım “letâif-i hamse”dir: kalp, ruh, sır, hafî ve ahfâ.

İmâm-ı Rabbânî ve Müceddidiyye

Osman Türer’in tespitine göre letâif konusu Müceddidiyye öncesi Nakşibendî kaynaklarında önemli bir yer tutmaz; tarikatın seyr ü sülûk metodu olarak temellendirilmesi İmâm-ı Rabbânî’ye aittir. Ona göre insanda beşi halk âlemine, beşi emir âlemine ait on latife (letâif-i aşere) vardır. Halk âlemine ait olanlar dört unsur (hava, su, toprak, ateş) ile nefistir; emir âlemine ait olanlar kalp, ruh, sır, hafî ve ahfâdır. Sülûk kalp latifesinden başlar ve bu beş latife ile sürdürülür.

Yerleri ve zikir usulü

Gümüşhânevî’nin Câmi‘u’l-usûl’üne dayanan anlatıma göre kalp latifesi sol memenin iki parmak altında, ruh sağ memenin iki parmak altında, sır sol memenin iki parmak üstünde, ahfâ göğsün ortasındadır. Hafînin yeri TDV maddesinde “sağ memenin iki parmak altı” diye geçer; Necdet Tosun ve Reşat Öngören ise sağ memenin üstünü verir. Nefsin yeri için de iki ifade vardır: alnın ortası ve iki kaş arası. Türer, her latife için belli sayıda ism-i celâl zikri telkin edildiğini, kalp için 3000, diğerleri için 500 sayısının geçtiğini ve her latifenin bir nurla (sarı, kırmızı, beyaz, siyah, yeşil) anıldığını aktarır.

Beş latife zikre katıldıktan sonra nefsin de zikre katılmasıyla bütün bedenin zikretmesi sağlanır; buna “sultânü’l-ezkâr” denir. Beş latifeye nefs latifesi ve bedenin bütününü karşılayan kalıp latifesi eklenerek yapılan yedili sayım (letâif-i seb‘a) bazı tarikat metinlerinde ve popüler anlatımlarda geçer; bu ad okunan TDV maddelerinde yer almaz.

Atvâr-ı seb‘a ile farkı

Halvetiyye gibi nefis mertebelerini esas alan tarikatlarda sülûk, nefsin yedi mertebesi (emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râziye, marziyye, kâmile) için belirlenen yedi ism-i ilâhî ile yapılır. Buna atvâr-ı seb‘a denir; letâif sistemiyle karıştırılmamalıdır.