Sözlük

Kötü vasıflarından arınan sâlikin iyi vasıflar kazanıp kendinden fâni olduktan sonra Hak ile bâki olması; fenâfillâhın ardından gelen ve irşadın şartı sayılan hâl.

Kulun kendi varlığını, fiillerini ve iradesini görmekten fâni olup Allah’ın celâli ve azameti karşısında her şeyi unutması; seyr ü sülûkün son merhalesi.

Müridin şeyhini sevip her bakımdan onu örnek alarak iradesini ona teslim etmesi; Allah’ta fâni olmanın (fenâfillâh) ilk basamağı.

Şeyhi tarafından kendi adına müridleri terbiye ve irşad etmeye yetkili kılınan, bazen de şeyhin vefatından sonra yerine geçen kimse.

Nakşibendiyye’de, özellikle Hâlidiyye kolunda, belli sayıda Fâtiha, salavat, İnşirâh ve İhlâs okunarak toplu ya da tek başına yapılan zikir.

Sâlikin gönlüne sebepsiz olarak gelen, kendi gayretinin değil ilâhî tecellînin neticesi sayılan geçici manevî tesir.

Nakşibendiyye-Müceddidiyye’nin, Mevlânâ Hâlid el-Bağdâdî’ye (ö. 1242/1827) nisbet edilen ve XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında en yaygın hâle gelen kolu.

İnsanda bulunduğu kabul edilen ve zikirle uyandırılan mânevî idrak merkezleri; Nakşibendiyye’de kalp, ruh, sır, hafî, ahfâ (letâif-i hamse) olarak sayılır.

Sâlikin sülûk ve mücâhede ile elde ettiği, hâlden farklı olarak kalıcı manevî mertebe.

Kulun iç ve dış âleminin sürekli Allah’ın gözetimi altında olduğunu bilip kalbini gözetmesi; Nakşibendiyye’de belli âyetlerin tefekkürüyle feyzin gelişini beklemek.

Nakşibendiyye’nin, XVII. yüzyılda Hindistan’da İmâm-ı Rabbânî Ahmed-i Sirhindî’ye (ö. 1034/1624) nisbet edilen kolu; Ahmediyye diye de anılır.

Hakk’a ulaşma iradesiyle bir şeyhe biat edip onun gözetiminde seyr ü sülûke giren kimse; sözlükte “iradesi, isteği olan”.

Sâlike Hak yolunda rehberlik eden, seyr ü sülûkünü tamamlayıp irşad izni almış kimse; şeyh, pîr, velî, eren ile eş anlamlı.

Mürîdin, mürşidi vasıtasıyla rûhâniyyetiyle bağ kurması; Nakşibendi yolunun temel uygulamalarından.

Tâlibin bir mürşidin gözetiminde nefsini arındırıp makamları aşarak Hakk’a doğru ilerlemesi; başlangıcı tövbe, sonu fenâfillâh ve bekābillâh kabul edilir.

Bir tarikatın, birbirine icâzet veren şeyhlerinin Hz. Peygamber’e kadar uzanan isim listesi; yazılı belgesine silsilenâme veya tomar denir.

Şeyhin ya da âlimin sözlerini dinlemek ve onun hâlinden istifade etmek için bir araya gelinen dinî-tasavvufî meclis; Nakşibendiyye’de terbiyenin temel yolu.

Şeyhin müridini mânen olgunlaştırmak için ona nazar etmesi, müridin de şeyhinden istifade için gönlünü ona yöneltmesi.

Allah’ı anmak; tasavvufta kalbin Allah’ın zâtı, isimleri ve sıfatları karşısında uyanık tutulması ve şeyhin telkin ettiği isim veya kelime-i tevhidin tekrarı.

Allah’ın sessizce, dil kıpırdatmadan kalp ve nefesle zikredilmesi; Nakşibendiyye’nin ayırt edici zikir usulü.

Bir kimsenin zâhiren görmediği bir velînin ya da Hz. Peygamber’in ruhaniyetinden mânevî eğitim alması; adını Üveys el-Karanî’den (Veysel Karanî) alır.

Bir şeyhin, kendi usulünü sürdürmeye ehil gördüğü müridine verdiği irşad izni; yazılı şekline hilâfetnâme denir.

Bir tarikata girmek, bir şeyhe biat ederek onun müridi olmak; biat, ahz-ı tarîk, el almak ve inâbe ile aynı anlamda kullanılır.