Nazar ber-kadem

Anlamı

Nazar ber-kadem, Hâcegân ve Nakşibendiyye’nin on bir esasından ikincisidir. Lafzî anlamı “bakış ayak üzerinde”dir. Hamid Algar’ın aktardığı tanıma göre derviş, yürürken gaflete sebep olabilecek herhangi bir şeyi görmemek için gözünü ayağına diker. Necdet Tosun esası kısaca “yürürken öne bakmak” diye ifade eder.

Nakşibendiyye’de

Esasın zâhirî yönü bakışın korunmasıdır: göz gördüğü şeyle kalbi meşgul eder, dağınık bakış zihni de dağıtır. Bakışın ayağın önüne indirilmesi, kalbin zikirden ayrılmaması için alınan bir tedbirdir. Bu yönüyle nazar ber-kadem, kalbi dünyevî düşüncelerden korumak anlamındaki nigâh-dâşt ile aynı hedefe hizmet eder.

Esas, Gucdüvânî’ye nisbet edilen ilk sekiz ilke arasındadır. Sekiz ilkenin hepsi, sâlikin her an Hak’tan haberdar olması demek olan yâd-dâşta ulaşmasını amaçlar. Nazar ber-kadem bu amaca beden ve göz disipliniyle katkı verir.

Gözü ve kulağı korumanın hedefi Süleyman Uludağ’ın aktardığı bir sözde açıkça görülür: Gucdüvânî’nin halifesi Hâce Evliyâ-yı Kebîr’e göre kendini tam anlamıyla zikre veren sâlik öyle bir mertebeye ulaşır ki çarşı pazarda dolaşırken bile kendi zikrinden başka ses işitmez. Nazar ber-kadem bu mertebenin başlangıçtaki tedbiridir; sâlik henüz duyularını zapt edemediği için bakışını sınırlar.

Kaynaklarda

TDV İslâm Ansiklopedisi’nde müstakil “Nazar ber-kadem” başlığı “Hâcegân” maddesine yönlendirir; esasın tarifi orada ve “Nakşibendiyye” maddesinin Âdâb ve Erkân bölümünde yer alır. Hamid Algar sekiz ilkenin tarifinde kaynak olarak Fahreddin Safî’nin Reşehât’ını (Taşkent 1911, s. 20-28) gösterir.