Zikir

Anlamı

Zikir sözlükte “anmak, hatırlamak” demektir. Reşat Öngören’e göre sûfîler zikirden maksadın Allah’ın zâtı, sıfatları, isimleri ve ihsanı hakkında kalbin uyanıklığını sağlamak, Allah’ı kalpte hazır tutmak ve O’nu görüyormuş gibi murâkabe etmek olduğunu söyler; bu ihsan makamıdır.

Mertebeleri

İbn Atâ zikrin aşamalarını önce dil, sonra kalp, sonra sır ile yapılan zikir olarak sıralar. Kuşeyrî dil zikrinden kalp zikrine geçen kimsenin daha sonra sırrın zikrine geçeceğini söyler. Muhakkik sûfîler dil ve kalpten sonraki son aşamaya zikr-i hakîkî der; bu mertebede zikreden, zikredilen ve zikir bir olur. Şiblî’nin “Gerçek zikir zikri unutmaktır” sözü bu hâli anlatır.

Tarikatlarda

Tarikatlarda zikir, kulun rabbine yaklaşmasını sağlayan en büyük ibadet ve nefis terbiyesinin en önemli esası kabul edilir. Şeyhler müridin hâline göre ism-i zât başta olmak üzere esmâ-i hüsnâdan bazı isimleri veya kelime-i tevhidi telkin eder; mürid bunları tavsiye edilen sayıda tekrarlar. Şeyh veya halifesinin gözetiminde toplu yapılan zikre tarikat âyini denir. Zikir yapılış şekline göre oturarak (kuûdî), diz üstü dikilerek (yarı kıyâmî) veya ayakta (kıyâmî) yapılır.

Silsilesi Hz. Ali’ye dayanan tarikatlarda zikir genellikle sesli ve hareketli yapılır ve nefsin yedi mertebesi (atvâr-ı seb‘a) bu yolla aşılır. Yeseviyye’de hançereden çıkarılan sesle yapılan zikre zikr-i erre denir.

Nakşibendiyye’de

Zikir silsilesi Hz. Ebû Bekir’e dayandırılan Nakşibendiyye’de genellikle hafî olarak ism-i zât zikri (Allah) ve nefy ü isbât zikri (lâ ilâhe illallah) yapılır. Mürid sükûnetle oturarak letâif-i hamse üzerinde yoğunlaşır; bütün latifeler ve nefis zikre katıldığında bütün bedenin zikretmesine sultânü’l-ezkâr denir. Topluca yapılan ve esası İhlâs sûresinin 1000 veya 1001 defa okunması olan zikre hatm-i hâcegân denir.