Vukūf-ı adedî

Anlamı

Vukūf-ı adedî, zikir sırasında zikrin adedine vâkıf olmaktır. Necdet Tosun esası “zikri belli sayıya riayet ederek icra etmek” diye özetler. Süleyman Uludağ’ın aktardığına göre Bahâeddin Nakşibend bu vukuftan maksadın, sülûkün başındakilerin dikkatlerini bir noktada toplamaları ve zihin dağınıklığını önlemeleri olduğunu söyler. Tasavvufta buna “cem‘-i himmet” denir.

Nakşibendiyye’de

Sâlik zikir sayısına riayet ederek kendini disiplin altına alır. Amaç sayı biriktirmek olmayıp dilin zikrinden kalbin zikrine geçmektir; kalp ile zikirde sayının çokluğundan çok huzur ve vukufla yapılması önemlidir. Uludağ, kalp zikriyle vuslata erenlerin, “bir” sayısının bütün sayıların içinde bulunması gibi Hakk’ın da bütün nesnelere sirayet sırrına vâkıf olduklarını aktarır.

Esasın uygulamadaki en belirgin yeri hatm-i hâcegândır. Toplu yapılan bu zikirde Fâtiha, salavat, İnşirâh ve İhlâs sûreleri belli sayılarda okunur ve Reşat Öngören’in belirttiği gibi vukūf-ı adedî ilkesine göre tespit edilen sayılara titizlikle uyulur. Letâif zikrinde de her latife için belli bir sayı telkin edilir: Osman Türer’in aktardığına göre kalp latifesi için 3000, ruh, sır, hafî ve ahfâ latifelerinin her biri için 500 defa ism-i celâl zikredilir.

Tarihî not

Vukūf-ı adedînin Abdülhâlik-ı Gucdüvânî’ye Hızır tarafından telkin edildiği rivayet edilir. Necdet Tosun, bu rivayet ile Bahâeddin Nakşibend’in zikri belli sayıda yapmayı gerekli görmediğinin bilinmesini birlikte değerlendirerek esasın Nakşibend’e ait olduğunu söylemenin güç olduğunu belirtir.

Kaynaklarda

Esas TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Vukuf”, “Nakşibendiyye” ve “Hatm-i Hâcegân” maddelerinde geçer.