Halife

Anlamı

Halîfe sözlükte “birinin arkasından gelmek, yerine geçmek” anlamındaki half kökünden türemiştir ve “birinin yerine geçip işini sürdüren” demektir. Süleyman Uludağ’a göre terim başlıca siyasette ve tasavvufta kullanılır. Bir kimsenin başkasının yerini tutmasına hilâfet, halife tayin etmeye istihlâf denir.

Tasavvufî anlam

İnsanın Allah’ın halifesi olması fikri Gazzâlî ile tasavvufî bir anlam kazanmış, İbnü’l-Arabî ve takipçileri tarafından tasavvufun temel kavramı hâline getirilmiştir. İbnü’l-Arabî’ye göre Allah’ın halifesi, isim ve sıfatlarının kendisinde en mükemmel biçimde tecelli ettiği insân-ı kâmildir.

Tarikatlarda

Tarikatlar döneminde şeyhin, kendi adına müridleri terbiye ve irşad yetkisi verdiği mensuplarına halife denmiştir. İsmâil Rusûhî Ankaravî hilâfeti üçe ayırır: bir tekkenin yönetimi için yetkili kılınan kişinin şeklî hilâfeti, sülûkünü tamamlayan kişiye şeyhince irşad izni verilmesi demek olan mânevî hilâfet ve Allah’ın bir zatı irşad için görevlendirmesi demek olan hakikî hilâfet.

Şeyh, sülûkünü tamamlayan müridin irşad ehliyetini hilâfetnâme denilen bir belgeyle tespit eder; uzaktaki müridlere halife oldukları mektupla ya da sözlü olarak bildirilir. Şeyhe mânen en yakın olan ve vefatında yerine geçen halifeye halîfetü’l-hulefâ denir. Şeyh vefatından önce yerine geçecek kişiyi bildirirse müridlerin bu vasiyete uyması gerekir; bildirmeden vefat ederse halifeler toplanıp kıdem, bilgi ve liyakati gözeterek karar verir. Anlaşamama durumu tarikatın kollara ayrılmasına yol açabilir.

Nakşibendiyye’de

Hâlid el-Bağdâdî’nin halifelerini İslâm dünyasının çeşitli bölgelerine göndermesi Hâlidiyye’nin yayılmasında belirleyici olmuştur. Bağdâdî vasiyetnâmesinde İsmâil el-Enârânî’yi başhalife tayin etmiştir.