Mürşid

Anlamı

Mürşid, “doğru yolu gösteren” demektir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde müstakil “Mürşid” başlığı kelimeyi “sâlike Hak yolunda rehberlik yapan kimse, velî, er, eren, pîr” diye tanımlayıp “Şeyh” maddesine yönlendirir. Reşat Öngören, Kur’an’da kelimenin “doğru yolu gösteren rehber” anlamında geçtiğini (el-Kehf 18/17) ve buna göre şeyhin “tâliplere doğru yolu gösteren ve onları irşad eden kimse” olduğunu belirtir.

Nitelikleri

Tasavvuf ehline göre şeyh, bir tarikata intisap ederek seyr ü sülûkünü tamamlayan ve şeriat, tarikat, hakikat ilimlerinde yüksek dereceye ulaşan kimsedir. Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr’ın saydığı vasıflar arasında örnek alınabilir olmak, yol tecrübesine sahip bulunmak, edepli ve cömert olmak, müridin malına göz dikmemek, işaret ve davranışla öğüt verebildiği sürece söze başvurmamak, emrettiği şeyi önce kendisi yapmak yer alır. Sülûkünü sürdüren sâlik ile sülûksüz cezbeye tutulan meczup şeyhlik yapamaz; seyr ü sülûk ile cezbeyi birleştirenler bu makama yükselir.

Şeyhler eğitim usullerine göre tâlim şeyhi, sohbet şeyhi ve terbiye (sülûk) şeyhi gibi kısımlara ayrılır. Şeyhlik şartlarını taşımadığı hâlde şeyhlik taslayanlar için müteşâyih, kāl şeyhi gibi adlar kullanılmış, müridler bunlara karşı uyarılmıştır. Niyâzî-i Mısrî’nin “Her mürşide dil verme kim yolun sarpa uğratır / Mürşidi kâmil olanın gāyet yolu âsân imiş” beyti bu uyarıyı dile getirir.

Mürşid-i kâmil

Müridi kabiliyeti çerçevesinde eğiten şeyhe kâmil şeyh, mânevî tasarrufuyla müridin kabiliyetini geliştirerek kemale erdiren şeyhe ekmel şeyh diyenler de vardır. Bâyezîd-i Bistâmî’nin “Üstadı olmayanın imamı şeytandır” sözü, sülûkün mürşidsiz yapılmasının tehlikesini anlatır.

Nakşibendiyye’de

Nakşibendiyye’de şeyh karşılığı olarak hâce (çoğulu hâcegân) kelimesi kullanılmıştır. naksibend.com’un künyesinde Hacıbey Efendi Hazretleri “Nakşibendi yolunun mürşid-i kâmili” diye anılır.