Sohbet

Anlamı

Sohbet sözlükte “birlikte bulunmak, arkadaşlık etmek, konuşmak” demektir. Hz. Peygamber’in sohbetinde bulunanlar için kullanılan “ashap” ve “sahâbe” kelimeleri de aynı köktendir. Süleyman Uludağ’ın tespitine göre terim yaygın olarak “şeyhin ya da âlimin sözlerini dinlemek üzere tertip edilen dinî-tasavvufî toplantı” anlamında kullanılır.

Tasavvufta

Sûfîler sohbetle öncelikle birlikte olma hâlini (maiyyet) kastetmiş, Allah ile, Resûlullah ile, halk ile, nefis ile ve şeytan ile sohbet gibi türlerden söz etmişlerdir. Bir başka tasnife göre sohbet cismanî, ruhanî ve ilâhî olmak üzere üçe ayrılır: cismanî sohbet yaşayan meşâyihle bir arada bulunmak, ruhanî sohbet vefat etmiş ya da uzakta bulunan evliyanın ruhaniyetinden istifade etmek, ilâhî sohbet ise vasıtasız olarak Hakk’ın terbiyesine mazhar olmaktır.

Tasavvufî sohbet karşılıklı tartışma şeklinde olmayıp sohbet şeyhini can kulağıyla dinlemekle gerçekleşir; ihtilâf ve itirazdan kaçınmak esastır. Sükût eden şeyhi görmek de bir tür sohbet sayılır. Bâyezîd-i Bistâmî’nin “Bizim sükûtumuzdan faydalanamayanlar sözlerimizden hiçbir şey anlayamazlar” sözü bunu ifade eder.

Nakşibendiyye’de

Sohbet ilk dönem Nakşibendîliğinde seyr ü sülûkün en önemli unsurlarından biridir. Bahâeddin Nakşibend’in “Tarikimiz sohbet tarikidir” dediği, müridi Muhammed Pârsâ’nın da “Namazın kazâsı olur ama sohbetin kazâsı olmaz” dediği nakledilir. Halvet der-encümen esasına göre gönül huzuru halvetten çok sohbette bulunur. Reşat Öngören, Nakşibendiyye gibi bazı tarikatlarda şeyhin nazarından çok sohbete önem verildiğini kaydeder. naksibend.com’un künyesinde geçen “yolumuz sohbet yoludur” ifadesi bu sözle aynı anlamı taşır.

Sohbet meclislerinde tutulan notlardan derlenen eserlere melfûzât ve mecâlis denir; Mevlânâ’nın Fîhi mâ fîh’i bu türün ilk örnekleri arasındadır.