Teveccüh

Anlamı

Teveccüh, Arapça “yönelmek” demektir. Tasavvufta iki yönlü bir ilişkiyi ifade eder: şeyhin irşad için müridine mânen yönelmesi ve müridin şeyhinden faydalanmak için gönlünü ona bağlaması. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde müstakil “Teveccüh” başlığı bu tanımı verir ve “Şeyh” maddesine yönlendirir.

Şeyh ile mürid arasında

Reşat Öngören’in “Şeyh” maddesinde, şeyhin müridini mânen olgunlaştırmak amacıyla ona nazar etmesine teveccüh denildiği belirtilir. Mevlânâ, kâmil şeyhin söze ihtiyaç duymadan müridin bâtınına tasarruf ettiğini söyler; Sülemî de müridde meydana gelen olgunluğu şeyhin nazarının ölçüsüne bağlar. Öngören, müridini nazarla terbiye edebilen şeyhe rastlamanın çok zor olduğunu, Nakşibendiyye gibi bazı tarikatlarda şeyhin nazarı önemsenmekle birlikte sohbete daha çok önem verildiğini kaydeder.

Müridin tarafında teveccüh sevgiyle ve güvenle ilişkilidir. Şeyhin mânevî hâlinin müride sirayeti bu sevginin gücü nisbetinde olur. Müridin gönlünü kâmil bir mürşide bağlayıp onun sûret ve sîretini düşünmesine râbıta denir; teveccüh ve râbıta Nakşibendî kaynaklarında sıkça birlikte anılır.

Zikirde teveccüh

Kelime zikir usulünde de kullanılır. Letâif zikrinde sâlik, zikredeceği latifenin tarif edilen yerine teveccüh eder; kalp latifesinin zikrine başlamadan önce de teveccüh, istiğfar ve salâtüselâm telkin edilir. Vukūf-ı kalbînin ikinci anlamı da sâlikin kalbine teveccüh edip onu zikirle meşgul etmesidir.

Kaynaklarda

Es‘ad es-Sâhib’in Nûrü’l-hidâye fî sırri’r-râbıta ve’t-teveccüh ve hatmi’l-hâcegân adlı eseri (Kahire 1311) başlığında teveccühü râbıta ve hatm-i hâcegânla birlikte ele alır; eser TDV’nin “Hatm-i Hâcegân” maddesi bibliyografyasında geçer.