Fenâfişşeyh

Anlamı

Fenâfişşeyh, “şeyhte fâni olmak” demektir. Reşat Öngören’in “Şeyh” maddesinde, müridin her bakımdan şeyhini taklit ederek iradesini ona teslim etmesine fenâ fi’ş-şeyh denildiği ve bunun fenâfillâhın ilk basamağı kabul edildiği belirtilir. Süleyman Uludağ’ın “Mürid” maddesinde de Gazzâlî’nin tarifine dayanarak aynı kavram fenâfillâhın mukaddimesi olarak anılır.

Fenâ kavramı içinde yeri

Mustafa Kara’nın tespitine göre tarikatların kurulup gelişmesinden sonra fenâ kavramı insan ile Allah arasındaki ilişkinin dışına taşarak yeni boyutlar kazanmıştır; bunların en meşhurları fenâ fi’ş-şeyh, fenâ fi’l-pîr, fenâ fi’r-resûl ve fenâfillâhtır. Bir şeyhe intisap eden mürid onun öğütlerine bağlı kalmak ve onu sevmekle ilk merhaleyi tamamlar. Ardından mürşidi ona tarikatın kurucu pîrini tanıtır ve sevdirir; mürid düşüncesini pîrin tavsiye ve görüşleri üzerinde yoğunlaştırır. Üçüncü merhalede Hz. Peygamber’in sevgisinde fâni olmak, dördüncüsünde Allah’ta fâni olmak gelir.

Mürid ile şeyh arasında

Bu mertebenin dayanağı sevgi ve teslimiyettir. Şeyhin mânevî hâli müride, sevginin gücü nisbetinde sirayet eder. Gazzâlî’ye göre mürid, nehir kenarında kendini yeden bir âmâ gibi şeyhini izlemelidir. Râbıta, yani müridin gönlünü kâmil bir mürşide bağlayıp onun sûret ve sîretini düşünmesi, bu mertebeye götüren uygulamalar arasında sayılır.

Öngören’in aktardığına göre sûfîler Hak’tan gelen feyzin Resûl-i Ekrem aracılığıyla velîlere, onlar aracılığıyla insanlara ulaştığını kabul eder; bu yüzden müridin feyiz kaynağı irşad makamındaki şeyhtir. Fenâfişşeyhten fenâfillâha uzanan sıralama, bu feyiz zincirinin tersinden izlenmesi olarak okunabilir.

naksibend.com’da

Sitenin şerh yönergesinde beyitlerin bu daire içinde okunduğu belirtilir: mürid mürşidinde (fenâ fi’ş-şeyh), mürşid Resûlullah’ta (fenâ fi’r-resûl), nihayet hepsi Allah’ta (fenâfillâh) fâni olur.